تكامل آن بود و جغرافيا به عنوان يك علم مانند علوم ديگر در اين مراجع رسمى و نيز در فرهنگنامه‌ها جاى داشت و تحليل دقيق دربارهء اين گونه مؤلّفات مطالب مهمّى دربارهء اوضاع داخلى يا خارجى اقطار مختلف به دست مىدهد . از همين دوران كتابى در همين باب به جا مانده كه مؤلّف آن ابن ممّاتى است ، و از روزگار هامر و ووستنفلد ارزش آن معلوم بوده ، و همهء مورّخان مصر اسلامى چون بكر و بيوركمن ، اهمّيّت آن را تأييد كرده‌اند . شخصيّت مؤلّف از بعضى جهات چنان تازگى دارد كه از تازگى كتابش كمتر نيست . 258 ابن ممّاتى ( متوفّى به سال 1209 / 606 ه . ) از يك خاندان قبطى كهن بود كه تعدادى از افراد آن در ديوانهاى مختلف دولت مقامات معتبر داشته بودند . وقتى صلاح الدّين بر مصر تسلّط يافت ( 1169 / 564 ه . ) ابن ممّاتى مسلمان شد و به روزگار صلاح الدّين و جانشينان او منصب رئيس ديوان سپاه و ماليه را داشت . وقتى به سال 1200 / 596 ه . قدرت الملك العادل در مصر استقرار يافت ، در نتيجهء دسيسه‌ها ابن ممّاتى ناچار سوى حلب گريخت و در آنجا اجلش در رسيد . ياقوت كه از فعاليّت آخرين سالهاى زندگى او به خوبى اطّلاع داشته سرگذشت وى را نقل كرده است . ابن ممّاتى از فرهنگ ادبى روزگار خود مايهء كافى داشته و تعدادى آثار ادبى از او به جاست كه از آن جمله دو تا در ضمن نسخه‌هاى خطى دانشگاه لنينگراد موجود است . 259 به سبب مقام دولتى از مدارك رسمى اطّلاع داشته و نيز سازمان ادارى را خوب مىشناخته ، به همين جهت كتاب قوانين الدواوين وى ارزشى ترديدناپذير دارد . بجز تعليمات ديوانى خالص ، يك نيمهء كتاب از سازمان اراضى مصر سخن دارد و اقسام و مساحت و خراج و ديگر مسائل مربوط به آن را بدقّت بررسى مىكند ، و اهمّيّت اين گونه مطالب محتاج توضيح نيست . كتاب دو رو نويس داشته كه متأسفانه فقط رونويس كوتاه به دسترس است ، به علاوه ، چاپ آن دلخواه نيست و باز هم مختصر شده است ( 1882 / 1299 ه . ) . 260 تاريخ كتاب به دوران السلطان العزيز ( متوفّى به سال 1198 / 595 ه . ) مربوط است و ده فصل دارد . رو نويس اول كه مفصّلتر است پانزده فصل دارد و به دوران صلاح الدّين به وجود آمده ولى فقط نسخه‌هاى خطى آن موجود است . 261 گر چه ابن ممّاتى در قلمرو جغرافياى عربى شخصيّتى معتبر به شمار نيست ، ولى بهترين نمودار اين گونه نوشته‌ها در مصر است . چنان كه گذشت ، سرگذشت زندگانى وى ما را سوى شام مىبرد و فرصت مىدهد كه بار ديگر به مشرق جهان اسلام بنگريم ، كه قرن دوازدهمش از لحاظ نوشته‌هاى جغرافيايى فقير است و گويى براى پيدايش آخرين اثر بزرگ جغرافيايى پيش از دوران مغول ، يعنى فرهنگنامهء ياقوت حموى ، زمينه فراهم مىشود .